ՅԱԿՈԲ ՄԱՆՈՒԿԵԱՆ

«ԴԱՐԱՍԿԻԶԲԻ ՄՏՈՐՈՒՄՆԵՐ»

2008-ին, Անթիլիասի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան տպարանէն լոյս տեսաւ Խաչիկ Տէտէեանի «Դարասկիզբի Մտորումներ» խորագրեալ երկրորդ քերթողագիրքը։ Իսկ հեղինակին «Ուղեւորութիւն Դէպի Անծանօթը…» խորագրեալ երախայրիք հատորը հրատարակուեցաւ հինգ տարի առաջ, 2003-ին։

Արդարեւ, «Դարասկիզբի Մտորումներ» հատորը կը բաղկանայ 192 էջերէ եւ կʼընդգրկէ հետեւեալ չորս գլխաւոր բաժինները.- «Ներամփոփ յոյզեր», «Յամեցող Յուշեր», «Փիւնիկեան Ղօղանջներ» եւ «Հայահունչ Տրոփներ»։

Սոյն գործին առաջին բաժինին մէջ հեղինակը կʼորոնէ կեանքի գոյութեան իմաստը։ Այս առումով, կʼըսէ, թէ կեանքը ուղեւորութիւն մըն է, որուն ընթացքին կատարած է ան բազում հարցադրումներ ճշմարտութիւնը գտնելու ցանկութեամբ, բայց ամէն ջանք անցած է ապարդիւն եւ բազում հարցեր մնացած են անպատասխան։

Ճշմարտութիւնը գտնելու իր հեւքին մէջ Խաչիկ Տէտէեան կը յանգի այն եզրակացութեան, թէ մարդկային կեանքը նոյնն է երէկ, այսօր եւ յաւիտեան։ Թէ՝ յատկանշական ոչ մէկ բան փոխուած է մարդ էակի նկարագրին մէջ եւ թէ աշխարհ կը հետեւի ժամանակի նոյն անհեթեթ հոլովոյթին, դառնալով թիրախը բազմերանգ որոգայթներու։ Թէ մահը կը տարածէ իր անդոհանքը անարգել եւ փոխանակ խաղաղութեան քաղցրալուր կանչին՝ թնդանօթներու թնդիւններն են, որ կը լսուին ամէն տեղ։

Հեղինակը յաճախ կը կատարէ հարցադրումներ մարդոց նկարագրային յոռի գիծերը բացայայտելու առաջադրութեամբ։ Կʼըսէ, թէ կʼապրինք դարու մը մէջ, ուր մարդիկ զիրար կը կեղեքեն։ Այս իմաստով, իր երգերը եղած են միշտ տխուր, որովհետեւ, չէ կրցած մնալ անտարբեր մարդկային տառապանքին հանդէպ։ Տէտէեան կʼըսէ, թէ տխրութեամբ եւ ուրախութեամբ ալեխառն հոգեվիճակ մը ցոյց տուած է ամէն վայրկեան, աշխարհի մերթ ցաւոտ ու մերթ զուարթ իրականութիւնը ցոլացնող հայելիի նման։ Եղած է ըմբոստ անարդարութեան դէմ, կեղծիքի դէմ եւ բազմաբնոյթ շահարկումներու դէմ։

Զինք կը մտալլկեն այն հարցումները, թէ ինչո՞ւ արդեօք կը կարծենք, թէ գեղեցիկ երեւոյթներու ետին թաքնուած են չար ոգիներ։ Թէ ինչո՞ւ մարդիկ իրարու հանդէպ անփոյթ են եւ անտարբեր։ Թէ բոլոր անգիր բառերը բան մը պիտի աւելցնե՞ն արդեօք խօսուած կամ գրուած բառերու եւ յոյզերու վրայ։

Հեղինակը կը սիրէ ապրիլ հանդարտ մթնոլորտի մէջ։ Ահա թէ ինչու խոր ընդվզում կը յառաջացնեն իր մէջ ինքնաշարժներու ճչակները, երբ իրենց խելացնոր աղմուկներով կը խանգարեն գիշերային անդորրաւէտ լռութիւնը։

Տէտէեան կը տխրի երբ իրենց վաղեմի դրացիները կը տեղափոխուին այլ շրջաններ եւ կը փոխարինուին անծանօթ բնակիչներով։ Հետեւաբար, իրենց բնակած թաղամասը հետզհետէ կը կորսնցնէ իր երբեմնի հարազատ դիմագիծը եւ թաղեցիներ կը դառնան իրարու հանդէպ օտար եւ անհաղորդ…

Տէտէեան կʼըսէ, թէ տրտմութիւնը հաւատարիմ եւ անբաժան ուղեկիցն է իր կեանքին, առաւօտեան ղօղանջին նման, գիշերային երազանքի պէս եւ դառնութեան գինիին նման…

Կʼըսէ, թէ ապրելու համար հարկ է որոշ ժամանակ հեռանալ մարդկային ժխորէն, որպէսզի կարենանք տեսնել եւ ըմբռնել ճշմարտութիւնը։ Թէ ապրելու համար հարկ է ներել գիտնալ եւ մոռնալ տաղտկալի ամէն իրականութիւն։

«Պատնէշին Վրայ» խորագրեալ քերթուածով, Խաչիկ Տէտէեան կը պարզէ այն մտածումը, թէ ինք, սակաւաթիւ գրողներու նման, կը մնայ զգաստ ու արթուն հայ գրականութեան պատնէշին վրայ, ուր կʼերգէ ո՛չ թէ սիրոյ երգեր, այլ կը գրէ ապագայի համար տխուր պոէմ մը, «որուն աւարտը խորհուրդներու մելամաղձոտ վերջալոյսն է» կʼըսէ։

Սոյն քերթուածով հեղինակը կը հաստատէ, թէ իր սիրոյ էակը գտած ըլլալու անփոխարինելի երջանկութենէն ետք, ալ չի բաղձար հին օրերու վարակիչ խանդավառութեամբ երգել կրկին սիրոյ երգեր, որովհետեւ, ինչպէս կը վկայէ.

«Իմ երգը վերջալոյսի արեւին խոնջած երգն է տրտմալար,

Թրուպատուրներու երգն է,

Լիալուսնի շողերուն ներքեւ,

Գիշերուան քնքուշ զեփիւռին ըղձանքով հրավառ…»։

«Ո՞ւր է» խորագրեալ քերթուածով, կրօնաշունչ զգացում մը կʼարտայայտէ Տէտէեան, ուր ան կը ցանկայ որ Քրիստոս մաքրագործէ կրկին Աստուծոյ սուրբ տաճարը, զոր մարդիկ կʼապականեն ամէն օր շահադիտական նկատումներէ մղուած…

Բարոյական թելադրանք մը կը փոխանցէ «Առօրեայ տեսարան» խորագրեալ քերթուածը, ուր Խաչիկ Տէտէեան ճամբեզրին նետուած աղբի կը նմանցնէ մարդոց խիղճը, զոր աղբահաւաքը կը ճզմէ ու կը նետէ աղբատար կառքին մէջ։ Կʼըսէ, թէ այս տխուր տեսարանը կը կրկնուի մեր աչքերուն առջեւ ամէն օր։ Աղբահաւաքը կը թաղէ խիղճը աղբակոյտերու մէջ առանց դոյզն խղճահարութեան։ Եթէ փնտռենք՝ չենք կրնար գտնել խիղճը, որովհետեւ, տարբաղադրուած եւ նոյնացած է երկրային նիւթի հետ։ Խորհրդանշական այս պատկերացումով, հեղինակը ըսել կʼուզէ, թէ մարդկային խիղճ գոյութիւն չունի…

Հատորին յաջորդ բաժինով, Տէտէեան կը բացայայտէ սիրային զգացումներ։ Այս յղացքով, անցելապաշտ է ան, որ յիշողութեան լաստով կը նաւարկէ դէպի անցեալ՝ քաղցրայոյզ յիշատակներ քաղելու ցանկութեամբ եւ հաղորդակցելու իր սիրած էակներուն հետ՝ ոգեղէն առընչութեամբ… Թէեւ իր նախկին սէրերը հրաժարած են հիմա բանաստեղծին զգացական կեանքին մէջ բախտորոշ դեր ստանձնելու յանձնառութենէն, սակայն, անոնք կʼոգեշնչեն հեղինակին հոգին իրենց տեսլայայտ եւ հեռամատոյց գրաւչութեամբ…։

Հեղինակը կʼըսէ, թէ իր սիրոյ էակները եղած են վաղամեռ։ Բայց իր վերջին մաքրամաքուր սէրը, որ իր կեանքի ընկերն է այժմ, եղած է կարապի երգը եւ վերջաբանը՝ իր նախկին սէրերուն.

«Առաջինը չեղա՛ր դուն իմ սէրերուն մէջ անցաւոր,

Բայց եկար ո՜ւշ, թէեւ ոչ՝ ուշացած.

Իմ հին սէրերը եղան վաղամեռ.

Բայց դուն՝ եղար գարնան վարդի նման՝

անանձնական ու միշտ բուրեան…

Առաջին չեղա՜ր դուն իմ սէրերուն մէջ

տարանցիկ ու հպանցիկ,

Բայց եղար իմ երգը կարապի,

Վերջաբանը հանդիսացար հին սէրերուս մատեանին…»։

Այս իրողութեամբ, հեղինակը կը նմանցնէ իր վերջին սէրը աստուածային շնորհներով բնութագրուած երազանուշ էակի մը…

Հատորին «Փիւնիկեան Ղօղանջներ» խորագրեալ բաժինով, Խաչիկ Տէտէեան լուսարձակի տակ կʼառնէ Լիբանանեան երկարատեւ պատերազմը՝ իր ահաւոր ողբերգութեամբ։ Ան կը դատապարտէ ոճրապարտ արարքները այն մարդոց, որոնք կը պահեն Մայրիներու երկիրը՝ մահաբոյր մթնոլորտի եւ համատարած սուգի մէջ։ Կʼըսէ, թէ ժողովուրդը կը բաղձայ, որ վերջ տրուի եղերական այս իրավիճակին եւ հաստատուի մնայուն խաղաղութիւն երկրի մէջ։

Ապա, հարց կու տայ թէ մինչեւ ե՞րբ պիտի թափի Լիբանանի անմեղ նահատակներուն արիւնը, որպէսզի յագենայ ծարաւը ռազմասէր բռնակալներու։ Կʼըսէ, թէ ինչո՞ւ կը մղուի պատերազմը։ Ազատութի՞ւն շնորհելու համար տառապեալ ժողովուրդին թէ՝ ազատագրելու Լիբանանի բռնագրաւեալ հողերը թշնամիին լուծէն։ Վերջապէս, հարց կու տայ, թէ ե՞րբ պիտի վերջ գտնէ ռազմական այս անիմաստ պարը…

Տէտէեանը կը յայտնէ, թէ պատերազմը թողուց յոռի յիշատակներ մարդոց յիշողութեան մէջ։ Թողուց փլուզուած շէնքերու, ածխացած դիակներու եւ քանդուած կամուրջներու սրտաճմլիկ տեսարանները եւ ամայացուց երբեմնի շէն քաղաքը իր հարազատ բնակիչներէն, որոնք գաղթեցին հեռաւոր երկիրներ ապահով բոյն մը կերտելու ցանկութեամբ։

Հեղինակը կʼըսէ, թէ երկարատեւ պատերազմի ընթացքին ոչ վարդաբեր գարունը, ոչ ամրան աստղազարդ գիշերները, ոչ աշնան մաղուող անձրեւը եւ ոչ հողմերը ձմրան կրցան բերել խնդառատ շունչը խաղաղութեան, այլ բերին միայն արհաւիրք ու ցաւ, մահ ու աւեր։ Ան հարց կու տայ, թէ ո՞րն է արդեօք այն ցանկալի եղանակը, որուն օրհնաբեր գալուստին կը սպասենք երկար ժամանակէ ի վեր…

Հատորին «Հայաշունչ տրոփներ» խորագրեալ վերջին բաժինով Խաչիկ Տէտէեան կը մատնանշէ կարգ մը տխուր երեւոյթներ, որոնք կը վերաբերին սփիւռքահայ մեր ազգային- հասարակական կեանքին։

Արդարեւ, հեղինակը զարմանք կը յայտնէ թէ Եղեռնէն ետք, օտար ոստաններու մէջ, մենք, իբրեւ գաղթական ժողովուրդ, մոռցանք մեր մայրենի լեզուն, մոռցանք մեր ազգային գերագոյն լեզուն, մոռցանք մեր ազգային գերագոյն իտէալները եւ դարձանք անմիաբան։ Ան կը զարմանայ, թէ ազգովին ողբացինք մեր մեռելները, մինչ ուրիշ ազգեր կատարեցին հսկայաքայլ նուաճումներ, հասնելով մինչեւ իսկ Հրատ ու Լուսին։

Տէտէեան հարց կու տայ, թէ մեր հաւաքական նահանջը եւ ազգային աւանդութիւններու հանդէպ մեր անտարբերութիւնը ինչպէ՞ս եւ ի՞նչ պայմաններու տակ պատահեցան արդեօք, պատահականութեա՞ն իբրեւ արդիւնք, թէ մեր ազատ կամքով…

Հեղինակը կը ծիծաղի այն անհատներուն վրայ, որոնք կը ստանան պատուոյ շքանշաններ, առանց երբեք կատարած ըլլալու յիշատակութեան արժանի որեւէ իրագործում…

Կʼըսէ, թէ հպարտ է հայ ծնած ըլլալուն ու կը թելադրէ բոլոր հայորդիներուն, որ ըլլան հպարտ իրենց ազգային հոգե-մտաւոր ժառանգութեամբ։ Հիմնական պատճառ մը չկայ դժգոհելու հայութենէ, որովհետեւ, կʼըսէ, կատարեալ ազգ գոյութիւն չունի եւ իր երկրի բոլոր բնակիչները ունին միեւնոյն պատկերը, յոռի յատկութիւնները։ Ահա թէ ինչու երբ աշխարհ գալու ըլլայ՝ կը բաղձայ հայ ծնիլ վերստին…

Հեղինակը կʼըսէ, թէ խորապէս կը սիրէ Հայաստանը, որ իր դրախտային գեղեցկութեամբ դարեր շարունակ նախանձն է գրգռած իր ոսոխներուն եւ դարձած զոհը անոնց դաւադիր արարքներուն։

Կʼըսէ նաեւ, թէ Հայաստանն է հայ ժողովուրդի միակ օթեւանը։ Թէ կարելի չէ գոյատեւել Սփիւռքի աննպաստ պայմաններու տակ եւ պահել անխախտ մեր ցեղային դիմագիծն ու մշակոյթը։ Այս դիտաւորութեամբ ան կը յորդորէ սփիւռքահայերուն, որ վերադառնան հայրենիք եւ համախմբուին Մասիսի շուրջ, իբրեւ ժառանգորդները Հայկ Նահապետին։

Արդարեւ, ճաշակով, բծախնդրութեամբ եւ գեղարուեստական մտահոգութեամբ յօրինուած երկ մըն է բանաստեղծ Խաչիկ Տէտէեանի «Դարասկիզբի Մտորումներ» խորագրեալ քերթողագիրքը, որ իր արծարծած հարցերուն այժմէականութեամբ՝ գնահատանքի արժանի իրագործում մըն է։

Յ. Մանուկեան

Պէյրութ, Յունիս 2008

ԿԱՄԱՐ, Թիւ 9-2009, էջ 102-104։